PRO: Het echte Nederlandse eten

Wat eten Nederlanders écht?

Vandaag gaan we het hebben over wat Nederlanders eten. Misschien denk je nu dat ik je veel ga vertellen over stamppot, haring en drop, maar nee, dat zijn producten die niet dagelijks op het menu staan. Ik ben geboren en getogen in Nederland en ik heb dit jaar nog geen haring gegeten. Je kunt me ook niet echt blij maken met een boterham met kaas en stamppot eet ik maar af en toe, vooral in de winter. En ik ben geen uitzondering. Vandaag gaan we het niet hebben over de bekendste Nederlandse gerechten, maar over wat de gemiddelde Nederlander écht eet. Natuurlijk is het belangrijk te zeggen dat iedereen anders is. Smaken verschillen, zeggen we ook wel. Maar goed, ik geef hier een algemeen, gegeneraliseerd beeld, ik denk dat jullie dat wel begrijpen.

Laten we beginnen met het ontbijt. De eerste maaltijd van de dag. Vaak staan Nederlanders rond een uur of 7 op. Dat kan natuurlijk ook wat eerder of later zijn. Doordeweeks beginnen de meeste mensen tussen half negen en negen uur met werken, dus moeten ze redelijk vroeg op.

De meeste Nederlanders beginnen hun dag met een warme drank. Meestal is dit koffie of thee. Na water is koffie de meest gedronken drank van Nederland. Ongeveer 80% van de Nederlanders drinkt wekelijks koffie en voor de meeste koffieliefhebbers is het eerste kopje van de dag heilig. Vaak drinken mensen 2 à 4 kopjes koffie per dag. Ook thee is populair. Zwarte thee is een klassieke keuze bij het ontbijt, maar er wordt ook veel groene thee gedronken. Koffie wordt door velen met melk genuttigd, thee over het algemeen minder. Vooral de laatste jaren drinken veel Nederlanders cappuccino’s, flat whites en latte macchiato’s, zowel thuis als buitenshuis. En weet je hoe je een koffie met heel vebel melk noemt? Een koffie verkeerd! Probeer ‘m maar eens te bestellen in een café of restaurant.

Het ontbijt zelf bestaat meestal uit brood. Vaak eten Nederlanders een of twee boterhammen met beleg. Een boterham is simpelweg een sneetje brood en beleg is dat wat je op de boterham doet, bijvoorbeeld pindakaas, jam, hagelslag of chocoladepasta. Ook vleeswaren, zoals ham of kipfilet, zijn populair. Meestal smeren mensen eerst een laagje boter of margarine op hun boterham, voordat ze de boterham beleggen. Het populairste beleg is kaas, maar de laatste jaren doen Nederlanders minder kaas op hun brood. Kaas is namelijk erg vet en calorierijk. Kipfilet en pindakaas worden steeds populairder. Zoet beleg is ook populair en niet alleen onder kinderen. Zo eet ik ook af en toe een boterham met hagelslag, chocoladevlokken, jam, honing of chocoladepasta. Hagelslag strooi je op een boterham met boter. Het zijn gewoonlijk chocoladestukjes, maar je hebt allerlei varianten, bijvoorbeeld fruithagel en anijshagel. Als mensen wat meer tijd hebben, koken of bakken ze soms een eitje om op hun boterham te doen.

Het brood zelf kopen de meeste Nederlanders in de supermarkt, maar je kunt het natuurlijk ook bij de bakker kopen. Bij de bakker heb je vaak wat meer keuze. Je hebt allerlei soorten brood, zoals witbrood, zuurdesem, bruin brood, maïsbrood en speltbrood. Volkoren broden zijn het populairst en bevatten veel meer vezels dan witbrood. Het brood is vrijwel altijd voorgesneden, wat heel gemakkelijk is.

Sommige Nederlanders kiezen voor een alternatief voor brood. Bijvoorbeeld volkoren crackers of beschuit. Beschuitjes zijn ronde, luchtige, knapperige broodjes. Beschuit lijkt een klein beetje op geroosterd brood, maar het is toch anders. Beschuiten zijn heel praktisch, want je kunt ze makkelijk lang bewaren, terwijl je brood vrij snel na aankoop moet opeten. Beschuitjes worden trouwens ook gebruikt bij de geboorte van baby’s, dan strooien mensen er blauwe, roze of witte muisjes op. Dat zijn geen echte muizen, hoor, het is een soort anijshagel.

Bij het ontbijt wordt er, naast koffie of thee, vaak ook nog een glas melk, karnemelk of kefir gedronken.

Er zijn trouwens ook veel Nederlanders die niet ontbijten met een boterham. Steeds meer mensen beginnen de dag met yoghurt, cornflakes of havermout. Yoghurt wordt meestal aangevuld met muesli en fruit. Ikzelf wissel mijn ontbijt af. Soms eet ik een boterham, soms twee beschuitjes en af en toe begin ik mijn dag met pap. Pap is meestal een mengsel van granen en melk. Je hebt verschillende soorten pap, zoals havermoutpap en griesmeelpap.

Wist je dat er trouwens heel veel Nederlanders zijn die hun ontbijt overslaan? Ze doen dit omdat ze het te druk hebben in de ochtend, geen honger hebben of willen vasten. Vasten betekent dat je een tijdje niets eet. Volgens sommigen is dit gezond, maar er zijn ook wetenschappers die zeggen dat het ontbijt overslaan geen goed idee is.

Rond een uur of tien is het voor veel Nederlanders tijd voor een tussendoortje. Een tussendoortje is eigenlijk het Nederlandse woord voor snack. Vaak is het fruit, maar het kan ook een stuk ontbijtkoek zijn, een mueslireep of wat nootjes. Je hebt ook yoghurtjes die je makkelijk mee kunt nemen naar kantoor. Ook op scholen krijgen kinderen rond tien uur de mogelijkheid iets te eten. Bij de kleinere kinderen is er een gezamenlijk fruitmomentje, ze eten dan bijvoorbeeld een banaan of een appeltje. Op de meeste basisscholen moeten de kinderen dit tussendoortje zelf meenemen naar school. Het verschilt per school of er regels zijn wat betreft het tussendoortje. Zo zijn er scholen die alleen gezonde snacks toestaan.

De start van de lunch ligt meestal tussen 12.00 en 13.00. En wat staat er tijdens de lunch op het menu? Nou, vaak weer brood met beleg! Veel Nederlanders lunchen iets uitgebreider dan dat ze ontbijten. Ze eten bijvoorbeeld een boterham extra of ze beleggen hun boterham dikker. Een broodje gezond is bijvoorbeeld populair. Dat is een boterham of een hard broodje met kaas, ham, ei en sla. Niet echt gezond eigenlijk, maar toch heet dit broodje zo. In kantines of lunchcafés kun je vaak luxere broodjes vinden met allerlei soorten beleg, zoals geitenkaas met walnoot, humus met gegrilde groenten, of kip teriyaki. Ook verkopen ze hier meestal maaltijdsalades en soepen voor de lunch, zoals kippensoep, tomatensoep en groentensoep. Sommige Nederlanders nemen restjes van hun avondeten van de vorige dag, zoals salade of pasta, mee naar hun werk. In de meeste kantoren kun je ook wel een magnetron vinden, zodat je het even op kunt warmen. Sommige mensen kopen een lunch in een kantine op hun werk, maar veel Nederlanders hebben die mogelijkheid niet of willen niet elke dag veel geld uitgeven aan de lunch. Ze nemen dan dus hun eigen eten mee in een broodtrommel of ander soort doosje. Ook kinderen nemen hun eigen eten mee naar school. Dit is vrijwel altijd brood, maar de laatste jaren worden wraps ook populairder. Vaak krijgen kinderen naast het brood wat groenten mee, zoals tomaatjes of stukjes komkommer. Kinderen eten in de klas, op het schoolplein of in de kantine, als die er is. Soms wordt er ook wat eten op school verkocht, maar dit is lang niet altijd het geval of het is zeer beperkt. Er zijn weinig scholen die echte maaltijden aanbieden. Vaak kun je in de kantine alleen eenvoudige broodjes en koeken kopen.

Veel buitenlanders kijken vreemd op als ze horen dat Nederlanders brood eten tijdens de lunch, maar voor Nederlanders is dit heel normaal. Ook duurt de lunch maar kort, bijvoorbeeld dertig minuten of nog korter. Op kantoren krijg je vaak een uurtje de tijd om te lunchen. Veel mensen gebruiken de lunchpauze niet alleen om te eten, maar ook om te kletsen met collega’s en een wandelingetje te maken. Er zijn ook veel werkende mensen die hun lunch opeten tijdens het wandelen. Dit klinkt misschien gek, maar als je de hele dag op een bureaustoel zit, is het misschien geen slecht idee. Maar er zijn dan ook weer Nederlanders die hun lunch aan hun bureau eten om tijd te besparen. Een efficiënte werkdag is voor veel Nederlanders erg belangrijk. Een uitgebreide, warme lunch met meerdere gangen zie je in Nederland dus eigenlijk niet.

Bij de lunch wordt meestal koffie of thee en water gedronken. Sommige mensen drinken ook een glas melk, karnemelk of sap. Alcohol wordt eigenlijk niet gedronken voor het einde van de werkdag. Ook in het weekend is het niet echt gebruikelijk tijdens de lunch alcohol te nuttigen.

Rond half vier nemen sommige Nederlanders weer een tussendoortje. Dit is eigenlijk net als in de ochtend wat fruit of koek. Appels en bananen zijn de populairste fruitsoorten. Dat is geen wonder, want je kunt een appel of een banaan heel makkelijk meenemen als tussendoortje. Ook peren en mandarijnen worden veel gegeten. Sommige Nederlanders grijpen naar ongezondere snacks, zoals chips of chocolade. Er zijn trouwens ook veel Nederlanders die de middagsnack overslaan.

De avondmaaltijd is voor veruit de meeste Nederlanders de belangrijkste maaltijd van de dag. In vergelijking met veel andere landen, eet men in Nederland vroeg. Sommige Nederlanders schuiven al om 17.00 aan tafel, maar de meesten beginnen de maaltijd rond zes uur. Er zijn ook mensen die later eten, het verschilt sterk van persoon tot persoon en is erg afhankelijk van de levensstijl. Sommige mensen werken tot 18.00 uur en moeten daarna nog naar huis reizen, terwijl anderen vroeg thuis zijn en kinderen hebben die op tijd naar bed moeten. De avondmaaltijd is vrijwel altijd een warme maaltijd. Meestal bestaat de maaltijd uit een of twee gangen, namelijk een hoofdgerecht en een nagerecht. Dat nagerecht noemen we in de huiselijke sfeer meestal een toetje. Af en toe serveren Nederlanders thuis ook een voorgerecht, bijvoorbeeld een soepje, maar dit gebeurt vooral bij speciale gelegenheden, zoals tijdens feestdagen of als er bezoek komt.

Nu denk je misschien dat Nederlanders heel veel aardappelen eten. Dat klopt ook wel, maar lang niet elke dag. Vroeger, toen mijn ouders jong waren, aten mensen meestal een AVG'tje: Aardappelen, vlees en groenten. Maar ook toen stonden Nederlanders al open voor gerechten uit andere landen. Zo waren bami, nasi en macaroni toen ook al populair. Veel gerechten kwamen naar Nederland door migratie, maar ook door kolonisatie. Zo zijn veel Nederlanders bekend met de Indonesische keuken of in ieder geval een variant daarop. Een groot verschil tussen nu en vroeger is dat Nederlanders vroeger meestal ‘s middags een warme maaltijd aten en ‘s avonds brood. Dat paste goed bij het ritme van de werkdag. In de tweede helft van de twintigste eeuw kozen steeds meer gezinnen voor een warme avondmaaltijd. Op die manier konden fabrieksarbeiders snel en efficiënt lunchen.

Maar goed, wat eten de Nederlanders vandaag de dag tijdens hun avondmaaltijd? Weet je wat het populairste gerecht is? Pasta! Veel Nederlanders vinden dat een snel en smakelijk gerecht. Natuurlijk smaakt de pasta vaak een beetje anders dan in Italië. Zo maakte mijn moeder altijd pasta bolognese met macaroni, ui, prei, wortel, paprika en gehakt. Volgens mij eten ze die combinatie niet in Italië. De geraspte kaas die over de pasta wordt gestrooid, is meestal ook geen Italiaanse. Natuurlijk kun je in de supermarkt wel Italiaanse kazen vinden, maar vaak kiezen Nederlanders gewoon voor een geraspte Hollandse kaas. Het verschilt uiteraard per persoon wat voor pasta er wordt gegeten. De een gaat voor een snelle hap en de ander doet niet onder voor een echte Italiaan.

Naast pasta is ook rijst erg populair. Tegenwoordig zetten Nederlanders allerlei rijstgerechten op tafel. Curry’s, nasi, chili con carne, en kip kerrie zijn populair. De laatste jaren zie je ook steeds vaker paella en poké bowls op tafel staan. Rijstgerechten worden erg vaak gecombineerd met kip of rundvlees. Het verschilt sterk per huishouden hoe deze gerechten gemaakt worden. Velen gebruiken kant-en-klaar sauzen of kruidenmixen uit de supermarkt, maar er zijn ook genoeg Nederlanders die het leuk vinden zich echt te verdiepen in een gerecht. Soms is het lastig om aan exotische groenten of vruchten te komen, daarom vervangen veel Nederlanders de ingrediënten uit originele gerechten door producten die je makkelijk in de supermarkt kunt kopen. Groenten spelen een belangrijke rol tijdens de avondmaaltijd. Het advies van het Nederlandse Voedingscentrum is om minimaal 250 gram groenten per dag te eten en liefst nog meer! Ruim 80% van de groenten wordt gegeten tijdens de avondmaaltijd. De populairste groenten zijn de tomaat, de komkommer, wortel, sla en ui. Ja, oké, ik weet dat tomaat en komkommer officieel vruchten zijn, maar je begrijpt wat ik bedoel. Ook broccoli, sperziebonen, paprika en bloemkool zijn populair. Sommige Nederlanders besparen tijd door voorgesneden groenten te gebruiken. In de supermarkt kun je plastic zakken met gesneden groenten vinden voor de pasta, de curry of de bami.

Ook het AVG’tje, aardappelen, vlees en groenten, is nog erg populair. Aardappelen worden vaak gekookt, maar ook wel gebakken of in de oven. Tijdens de koudere dagen zijn aardappelpuree en stamppotten erg populair. In de supermarkt en op de markt kun je veel verschillende soorten aardappelen vinden. Je hebt bijvoorbeeld krieltjes: jonge, kleine aardappelen om te bakken. En je hebt vastkokende en kruimige aardappelen. De kruimige aardappelen kun je makkelijker pureren of gebruiken voor een stamppot. In de supermarkt verkopen ze ook veel kleine aardappelen die al gekruid zijn en voorgesneden aardappelen. Stamppotten heb je in allerlei smaken. Een stamppot bestaat gewoonlijk uit een of meerdere groenten gecombineerd met aardappelen. Zo heb je boerenkoolstamppot, andijviestamppot, hutspot met wortels en ui en zuurkoolstamppot. Je hebt zeer veel verschillende variaties. Een van mijn favoriete gerechten is zuurkoolstamppot met ananas en rozijnen. Dat klinkt misschien raar, maar ik vind het echt heel lekker. Stamppot wordt gewoonlijk geserveerd met vlees, voornamelijk met rundvlees of varkensvlees. Het vlees zit soms door de stamppot, bijvoorbeeld kleine spekjes, maar soms wordt het vlees ernaast gereserveerd. In de supermarkt kun je veel typisch Nederlandse vleesproducten vinden voor bij de stamppot. Denk bijvoorbeeld aan de bekende rookworst, sukadelappen, slavinken, blinde vinken en boomstammetjes. Aardappelgerechten worden vaak geserveerd met vleesjus. Het woord jus, wat sap betekent in het Frans, wordt gebruikt voor zowel sinaasappelsap als voor een saus op basis van vet, vocht en vlees. Tijdens de meeste maaltijden wordt er vlees gegeten, bij ongeveer 4 à 5 op de 7 maaltijden. Gemiddeld eten Nederlanders één keer per week vis en één of twee keer per week vegetarisch. Maar ook dit verschilt enorm per huishouden. Er zijn steeds meer veganisten, vegetariërs en flexitariërs. Flexitariërs zijn mensen die bewust minder vlees proberen te eten. Nederlanders zijn geen grote viseters: ze eten ongeveer 1 keer per week vis bij de hoofdmaaltijd. Meestal is dat zalm, tonijn of kabeljauw. Sommige mensen eten ook nog een harinkje of bakje kibbeling op de markt.

Naast pasta, rijst en aardappelen, eten de Nederlanders ook veel noedels, wraps, pizza, soep en patat. Patatjes zijn gefrituurde aardappelen. In het zuiden van Nederland zegt men geen patat, maar friet. Sommige Nederlanders kiezen af en toe voor een maaltijd van de snackbar. Een snackbar is een soort simpel afhaalrestaurant waar je gefrituurde snacks kunt kopen, waaronder friet en vleessnacks, zoals frikandellen en kroketten. Er zijn gezinnen die op een vaste dag in de week friet van de snackbar eten, bijvoorbeeld elke zaterdag. Tegenwoordig zijn er ook veel mensen die eten bestellen als ze geen zin hebben om te koken. Via Thuisbezorgd of Ubereats kun je allerlei maaltijden thuis laten bezorgen. Ook in de supermarkt kun je kant-en-klaar-maaltijden vinden, zoals maaltijdsalades en pizza’s. Toch koken de meeste Nederlanders veruit de meeste maaltijden zelf. Af en toe gaat men uit eten in een restaurant. Dat doen de Nederlanders lang niet zo vaak als de inwoners van sommige andere landen, zoals Spanje of Frankrijk. Er zijn Nederlanders die een keer per week uit eten gaan, of zelfs vaker, maar uit onderzoek blijkt dat ongeveer een derde van de Nederlanders slechts een of twee keer per half jaar naar een restaurant gaat. Niet heel gek, want uit eten gaan is redelijk duur!

Nou, ik denk dat het wel duidelijk is dat Nederlanders van alles eten tijdens de avondmaaltijd! En dat ze veel gerechten hebben overgenomen uit andere landen en culturen en er hun eigen twist aan hebben gegeven. Meestal maken ze de traditionele gerechten uit andere landen wat eenvoudiger, want Nederlanders staan liever niet te lang in de keuken. Vaak duurt de bereiding van een maaltijd maximaal een half uurtje. Ook de maaltijd zelf neemt weinig tijd in beslag, ongeveer 20 minuten. Snel, snel, snel dus! Zoals je misschien wel hebt gemerkt, houden Nederlanders van een strakke planning. Ze vinden het fijn als ze in de avond voldoende tijd overhouden voor hobby’s of andere activiteiten.

Na de hoofdmaaltijd eten sommige mensen nog een nagerecht. Een toetje dus! Het toetje is in veel gevallen vla of yoghurt. Vla is een dik, vloeibaar zuivelproduct. Het is een soort vloeibare pudding. In de supermarkt kun je heel veel verschillende smaken vinden, zoals vanille, chocolade, framboos en zelfs stroopwafel. Lekker hoor! Maar niet zo gezond. Daarom kiezen veel mensen gewoon voor yoghurt of kwark, soms gecombineerd met wat fruit. Heel veel Nederlanders eten niet dagelijks een toetje. En sommige mensen sluiten de maaltijd af met een warme drank, zoals thee of koffie.

Nu vraag je je misschien af of Nederlanders ‘s avonds niet heel veel honger krijgen, als ze al rond 18.00 uur eten. En er zijn inderdaad Nederlanders die later op de avond beginnen te snacken. Ze trekken dan een zak chips open of eten wat nootjes. Maar er zijn ook veel mensen die na de avondmaaltijd niets meer eten. Dit is natuurlijk ook afhankelijk van je bedtijd. Ikzelf eet vaak mijn toetje wat later op de avond. Ik neem dan wat kwark met een beetje muesli om de laatste trek te stillen.

Het nuttigen van alcohol gebeurt meestal pas vanaf de avondmaaltijd of net daarvoor. Overdag drinken is niet zo gebruikelijk, vooral niet op werkdagen. Op doordeweekse dagen drinken veel Nederlanders geen of bijna geen alcohol. De mensen die wel een drankje drinken kiezen meestal voor bier of wijn. De populairste sterke drank is waarschijnlijk nog steeds jenever. Dat wordt al eeuwenlang gedronken in Nederland. Wist je dat de sterke drank gin geïnspireerd is op jenever?

Nou, we zijn bijna aan het einde gekomen van deze podcastaflevering, maar misschien is het nog niet helemaal duidelijk hoe we de verschillende maaltijden noemen. Laten we daar nog even naar kijken.

De eerste maaltijd is het ontbijt. Er is eigenlijk geen andere naam voor deze maaltijd.

Rond tien uur eten veel Nederlanders een tussendoortje. Sommigen noemen dit ook wel koffietijd.

Rond half een is het tijd voor de lunch. Je kunt ook middageten zeggen. Lunchen is trouwens ook een werkwoord.

Rond half vier eten veel mensen weer een snack.

Ergens tussen 17.00 uur en 19.00 uur begint voor de meeste Nederlanders de avondmaaltijd. Meestal noemen we deze maaltijd gewoon ‘het eten’ of ‘het avondeten’. Je kunt ook ‘het diner’ zeggen, maar dit klinkt heel deftig en formeel, alsof je naar een duur restaurant gaat. We gebruiken het woord ‘het diner’ eigenlijk amper. Dineren is ook een werkwoord.

Als Nederlanders beginnen met de maaltijd, roept degene die gekookt heeft vaak: ‘Aan tafel!” Als iedereen aan tafel zit, zegt men ‘eet smakelijk’ en kan de maaltijd beginnen. In sommige religieuze gezinnen wordt er voor de maaltijd gebeden.

Zo, nu weet je echt alles over de Nederlandse eetcultuur! Nou ja, alles, we hebben het natuurlijk niet gehad over speciale gelegenheden, zoals de feestdagen. In de podcastaflevering ‘smikkelen tijdens de feestdagen’ kun je meer te weten komen over typische producten tijdens sinterklaas, Koningsdag, Kerstmis en Pasen.

Ik heb honger gekregen van deze aflevering! Ik ga maar eens koken. Wij eten vanavond couscous met gegrilde groenten en geitenkaas. En yoghurt als toetje natuurlijk. En jij, wat eet jij vandaag?

Woordenlijst

Tussendoortje snack
Beleg topping/filling
Stamppot mashed potato dish with vegetables
Beschuit rusk
Karnemelk buttermilk
Kwark quark
Rookworst smoked sausage
Spekjes bacon bits
Sukadelappen braised beef
Blinde vinken meat rolls
Boomstammetjes meat rolls
Vastkokend firm-cooking (potatoes)
Krieltjes small potatoes
Voorgesneden pre-sliced
Hagelslag chocolate sprinkles
Voorgerecht starter/appetizer
Hoofdgerecht main course
Voedingscentrum nutrition advice center
Voedingsadvies dietary advice
Eetpatroon eating pattern
Bereidingstijd preparation time
Aan tafel at the table
Eet smakelijk e njoy your meal
Dineren dine
AVG’tje potato, meat, and vegetables meal
Boterham sandwich
Pap porridge
Kipfilet chicken breast
Vleesjus meat gravy
Muisjes sugared anise seeds
Koffietijd coffee break/snack time
Bami Indonesian noodle dish
Nasi Indonesian rice dish
Patat fries (more common in the north)
Friet fries (more common in the south)
Snackbar snack bar/takeaway
Kip kerrie chicken curry
Boerenkool kale
Andijvie endive
Hutspot carrot and onion mash
Zuurkool sauerkraut