Werkwoordclusters in de bijzin (…dat hij had moeten bellen)

In een hoofdzin staat het vervoegde verbum op plaats 2 en staan de andere verba aan het eind. In een bijzin (na dat, of, omdat, als, die …) gaat het vervoegde verbum ook naar het eind. Samen vormen ze een werkwoordcluster.

Hoofdzin → bijzin

• Hij moet de makelaar bellen. → Ik weet dat hij de makelaar moet bellen.
• Ze hebben het huis gekocht. → Ze vertellen dat ze het huis hebben gekocht.
• Hij had de verhuurder moeten bellen. → Ik vind dat hij de verhuurder had moeten bellen. · I think he should have called the landlord.

Het subject, het object, niet en tijdwoorden staan vóór de cluster, nooit tussen de verba. Een scheidbaar verbum mag je wel splitsen: het eerste deel kan dan vóór de cluster staan. dat hij zich had moeten inschrijven en dat hij zich in had moeten schrijven zijn allebei goed.

Bij een modaal verbum (kunnen, moeten, mogen, willen, zullen) staat het modale verbum meestal eerst en de infinitief achteraan:

Nederlands · Engels

• Ik weet niet of ik de huur nog kan betalen. · I don't know if I can still pay the rent.
• De makelaar zegt dat we snel een bod moeten doen. · The estate agent says we have to make an offer quickly.

De andere volgorde (dat ik de huur nog betalen kan) is ook goed, maar minder gewoon. Je hoort hem vooral in het noordoosten van Nederland. Gebruik zelf kan betalen.

In het perfectum of plusquamperfectum krijgt een modaal verbum + infinitief heeft of had. Het modale verbum wordt dan geen participium (gemoeten, gekund), maar blijft een infinitief. Dat heet de dubbele infinitief.

In een bijzin heeft de cluster dan één volgorde: vervoegd verbum → modaal verbum → hoofdverbum.

Nederlands · Engels

• Iedereen zegt dat we eerder hadden moeten reageren. · Everyone says we should have responded earlier.
• Het is jammer dat ze het huis niet hebben kunnen kopen. · It's a pity they weren't able to buy the house.
• Ik vraag me af of Kim de woning al heeft kunnen bezichtigen. · I wonder if Kim has been able to view the flat yet.

✓ had moeten bellen · ✗ had gemoeten bellen · ✗ moeten bellen had · ✗ bellen had moeten.

Laten, gaan, blijven, zien, horen, helpen en leren doen in het perfectum hetzelfde: dat ze de woning heeft laten taxeren, dat ze bij hun ouders zijn blijven wonen, dat we drie huizen zijn gaan bekijken.

Alleen als er geen tweede verbum is, wordt een modaal verbum een participium: Een huis kopen? Dat hebben we nooit gekund.

Sommige verba krijgen te + infinitief: proberen, beginnen, hoeven, weten (manage to) … In een bijzin staat de infinitief met te achteraan, met te direct voor de infinitief:

Nederlands · Engels

• Hij vertelt dat hij al twee jaar een woning probeert te vinden. · He says he's been trying to find a home for two years.
• Ik hoop dat je niet lang hoeft te wachten op een huurwoning. · I hope you don't have to wait long for a rental home.
• Makelaars zeggen dat de prijzen weer beginnen te stijgen. · Estate agents say prices are starting to rise again.

In het perfectum heeft proberen drie goede vormen. De eerste twee zijn overal standaardtaal, de derde in Nederland:

• dat hij heeft geprobeerd (om) de verhuurder te bellen · het participium, met de rest erachter
• dat hij de verhuurder heeft proberen te bellen · de dubbele infinitief: proberen te bellen is één blok
• dat hij de verhuurder heeft geprobeerd te bellen · het participium in de cluster

Gebruik je de infinitief proberen? Dan kan er niets tussen proberen en te staan: ✗ dat hij heeft proberen de verhuurder te bellen. Met beginnen werkt het net zo: dat ze een nieuw huis is beginnen te zoeken.

Zit er een participium in de cluster (perfectum of passieve vorm)? Dan mag je de volgorde kiezen. Die heten de rode volgorde (hulpwerkwoord eerst) en de groene volgorde (participium eerst). Ze zijn allebei goed.

Rood · Groen

• dat ze het huis heeft verkocht · dat ze het huis verkocht heeft
• dat de huur is verhoogd · dat de huur verhoogd is
• dat er te weinig woningen worden gebouwd · dat er te weinig woningen gebouwd worden

In de spreektaal is de groene volgorde gewoner. In kranten zie je steeds vaker de rode volgorde.

Bij drie verba met een participium zet je het participium vooraan of helemaal achteraan: dat er meer huizen gebouwd moeten worden of dat er meer huizen moeten worden gebouwd. (In België hoor je vaak moeten gebouwd worden.)

Fout · Goed · Waarom

• ✗ dat hij de makelaar had gemoeten bellen · ✓ dat hij de makelaar had moeten bellen · Perfectum met modaal verbum + verbum: infinitief, geen participium.
• ✗ dat we eerder reageren hadden moeten · ✓ dat we eerder hadden moeten reageren · Drie verba: het vervoegde verbum staat vooraan.
• ✗ dat hij moet de huur betalen · ✓ dat hij de huur moet betalen · Het object staat vóór de cluster.
• ✗ dat ze een kamer probeert vinden · ✓ dat ze een kamer probeert te vinden · Na proberen komt te.
• ✗ dat hij heeft proberen de makelaar te bellen · ✓ dat hij de makelaar heeft proberen te bellen · Niets tussen proberen en te.

• In een bijzin staan alle verba samen aan het eind. Er staat niets tussen.
• Modaal verbum + infinitief: kan betalen, moet bellen.
• Perfectum met een modaal verbum: heeft/had + modaal verbum + infinitief, in die volgorde: dat hij had moeten bellen. Kunnen, niet gekund.
• Te staat direct voor de infinitief: probeert te vinden; heeft proberen te bellen of heeft geprobeerd te bellen.
• Met een participium kies je zelf: heeft gebeld of gebeld heeft.